NAARDER GARNIZOEN 1885

Naardense vestingwerken op de schop
Het laatste kwart van de negentiende eeuw bracht grote veran­deringen in
het Gooi. De aanleg van de Oosterspoorlijn Amersfoort - Amsterdam en de
Gooische Stoomtram ontsloten het Gooi. De autochtone bevolking raakte uit
haar isolement en de streek werd opengesteld voor forenzen.
In deze periode werden ook de vestingwerken van Naarden aange­past aan de
'vooruitgang', dat wil zeggen de 'moderne' oorlogvoering. De verbetering
was het gevolg van de ontwikkeling van het geschut en granaten in de
Frans-Duitse oorlog van 1870. Het Duitse leger met dit nieuwe wapentuig
vormde een serieuze bedreiging. De vestingwallen werden verhoogd en men
bouwde de bomvrije kazernes Promers, Oud Molen en Oranje. Op de bastions
kwamen bomvrije gebouwen, die alfabetisch van een letter werden voorzien.
( Zo werden er enkele op het bastion Turfpoort gebouwd, die bij de
Naarders bekend staan als poterne X en IJ.)
Aan de Zuiderzeekust werd het Fort Ronduit aangelegd en rondom Naarden ook
vijf kleinere forten. Dezen kregen de namen van respectievelijk 'Werk no.
1', no. 2, no. 3, no. 4, no. 5. (tegenwoordig rest alleen nog 'Werk 4' in
Bussum.) Al het grondwerk aan wallen en forten gebeurde met het 'handje'.
Schop en kruiwagen waren de enige hulpmiddelen. Ook Jan Willemsz de
Gooijer, mijn grootvader, had zich laten aanmonsteren voor de
vesting­bouw. Hij was nog vrijgezel en kon nu in zijn ouderlijke boerderij
aan de Bussum­mertstraat blijven wonen. Gewoonlijk werkte hij elders als
boerenknecht en woonde derhalve ver van huis. Jan stond nu zij aan zij
met potige polderjongens en kon het zware werk nauwelijks aan. Om zijn
rug te sparen droeg hij een speciaal hiervoor gemaakt leren kor­set. Of
andere broers dit werk ook deden is onbekend. Wel kwam zijn oudste broer
Cornelis in de problemen, doordat zijn boerderij in de Kooltjesbuurt
moest wijken voor de militaire gebouwen op bastion Oud Molen.
Nadat de werkzaamheden aan de verdedigingswerken waren voltooid, besloot
de legerleiding het weerstandsvermogen van de verbeterde vesting Naarden
te beproeven. In 1885 werden daarom grote manoeuvres rondom Naarden
gehouden, waaraan 4000 militairen deelnamen. Het pas enkele jaren oude
weekblad 'De Gooi en Eemlander' schonk aan deze manoeuvres ruime
aandacht. In de zaterdaguitgaven van 22, 29 augustus en 5, 12 september
werden vele kolommen volgeschreven over de voorbereiding en de uitvoering.
Alles wat er gebeurde werd door de Naardense bevolking op de voet gevolgd.

DE VOORBEREIDING
De militairen werden gesplitst in een aanvallende en een verdedigende
partij. Ter onderscheiding droegen de aanvallers een witte band om hun
sjako (hoofddeksel). Een groot gedeelte van hen werd gelegerd in tenten op
het terrein van 'het Kamp van Laren'. 1) Naast de infanterie, bewa­pend
met geweren, was ook de veldartillerie aanwezig. Het veldgeschut was,
tijdens de voorbereiding eind augustus, vanuit de Vesting Naarden naar de
aanval­lers gebracht. Bij het vervoer van oorlogsmaterieel werd gebruik
gemaakt van de Gooische Stoomtram en burgervoerlieden. Waarschijnlijk
werden de plaatselijke boeren met hun paarden ingeschakeld, zoals later
bij het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog. 2)
Een deel van de verdedigers nam stelling in de forten 'Werk no. 1 t/m 5'
en in de 'Lunetten' aan de Karnemelksloot. Het overige deel, waaronder de
vestingartillerie, bleef in de vesting Naarden achter. De toren van de
Grote Kerk werd voorzien van een handbediend optisch seintoestel, zoals in
de Napoleontische tijd in gebruik was. In de kazerne Oud Molen werd de
genie ondergebracht, bovendien was daar het hoofdkwartier van kolonel R.C.
van Onselen. De krant berichtte dat deze commandant aldaar de beschikking
had over een telegraafverbinding en dat er zelfs verschillende
'telephoon­lijnen' waren. Perfecte inlichtingen over de ligging van het
zenuwcentrum van de verdediging. Hiermee werd ook de Pruisische
spionagedienst op een presenteerbladen bediend, want van die kant dreigde
het werkelijke gevaar.
Zwaar geschut van de vestingartillerie werd op de hoofdwallen geplaatst.
De plaatselijke 'oorlogscorrespondent' berichtte: "Overal steken de
kanonnen dreigend hun koppen vooruit, terwijl sommige stalen vuurmonden
niet minder kwaadaardig achter de hooge wallen te wachten staan om zoodra
de vijand zich vertoont over de borstwering heen de zware projectielen weg
te slingeren". Overal waren schildwachten, die bij slecht weer in
eenvoudig van stro gebouwde schildwachthuisjes konden schuilen. Tevens
werden van houten balken onderkomens gebouwd die met zand werden
afgedekt. Er werd van 's morgens vroeg tot 's avonds laat aan gewerkt. De
wallen werden op veel punten verlicht door daar aangebrachte lantaarns.
Ook aan de buiten­werken werd gearbeid. Het fort 'Werk 4' op de heide
tussen Bussum en Kamphoeve, werd geheel door palissaden omringd. Achter
dit fort lag een tentenkamp waar een afdeling artillerie en genie
verbleef. De grote loods ter plaatse werd gedeeltelijk ingericht als
paardenstal. Het andere gedeelte bevatte de allernieuwste vinding op het
gebied van de verdediging. Hier was de machinekamer ingericht van het
elektrisch 'verlichtingstoestel'. Met deze voorloper van de schijnwerper
kon het voorterrein worden verlicht. Volgens de correspondent: "Die nog
veel beter dan de maan van dienst kon zijn voor de verdediger, daar het
licht naar alle kanten kan worden gedraaid. De vijand kan dat elektrisch
licht dan ook hoogst waar­schijnlijk wel naar de maan wenschen. De
deskundigen beweren nu echter dat zoo'n lamp wel aardig is en ook weleens
in den oorlog dienst zal kunnen doen, doch dat men eerst nog een middel
moet vinden om haar onkwetsbaar en gedeeltelijk onzichtbaar te maken, daar
zij nu den vijand niet alleen de juiste ligging van het fort verraadt,
maar ook door een goed gericht schot kan worden vernield".
De voorbereidingen werden zaterdagavond afgesloten. Zondag 30 augustus was
een rustdag en maandag was er een grote parade op de hei bij Bussum ter
gelegenheid van Prinsjesdag.

DE MANOEUVRES.
De manoeuvres begonnen op dinsdag 1 september en duurden met een
onderbreking op zondag tot en met donderdag 10 september. Dinsdagmiddag
om drie uur reden twee 'vijandige' militairen te paard door de linies van
de verdedigers. Één ruiter was een parlementair met een witte vlag, de
ander was een trompetter. Ze reden naar de Vesting en eisten de overgave,
die geweigerd werd door de vestingcommandant. De eerste dag richtten de
aanvallen zich op de voorwerken, de dag daarna op de Vesting. Natuurlijk
trokken deze manoeuvres heel wat toeschouwers. Niet alleen Naarders
vergaapten zich, ook van elders kwam men kijken. Zelfs de toren werd door
nieuwsgierigen beklommen. Vaak ging men onvoldaan naar huis, omdat men
niet altijd wist waar 'slag geleverd werd'.
Vanaf woensdagmorgen 2 september schoot men vanaf de vestingwal­len.
Ondanks het schieten met los kruit waren de schoten zo hard, dat
geadvi­seerd werd de ramen open te zetten. Ook de burgers kregen geen
rust, dag en nacht klonk het gedonder. Natuurlijk hadden de soldaten het
moeilij­ker. Het eten was vaak slecht, al waren de rantsoenen wel verhoogd
en werd er meer vlees dan normaal verstrekt. De soldij bleef minimaal en
bedroeg een dubbeltje per dag. Voor deze fooi waren ze dag en nacht in de
weer. 3) Op rustige nachten stond een kwart van de verdedigers op wacht
en een kwart lag gekleed op het stro. De andere helft mocht in
onderkleding op het losse stro slapen.
De aanvallers waren nog slechter af, zij bivakkeerden in de open lucht en
deden schijnaanvallen. Bovendien moesten zij schansen opwerpen en
loopgra­ven aanleggen. Dit zware werk gebeurde tijdens slagregens. Op
ongeveer 1000 pas van 'Werk 4' groeven zij een 400 meter lange loopgraaf
met een borstwering er voor. Daarin werden 'granaat­vrije' dekkingen
gemaakt en batterijen gebouwd. Zieken waren er gelukkig niet veel. De
hospitaalsoldaten waren echter wel druk in de weer met het oefenen in het
leggen van verband en het wegdragen van de namaak 'gewonden'.
Ondertussen werd er elke avond druk geëxperimenteerd met het
'verlichtings­toestel'. Vele nieuwsgierige burgers kwamen naar dit wonder
van de techniek kijken. Voor praktisch iedereen was dit het eerste contact
met elektrisch licht. Bussum had gasverlichting tot in de het begin van de
twintigste eeuw en Naarden kreeg als eerste Gooise gemeente elektrische
verlichting in 1899.
Na afloop van de manoeuvres was er een grote parade met muziek. Deze vond
plaats op het gedeelte van de Bussummerheide waar anders wedrennen werden
gehouden. Dank zij het mooie weer trok dit 'grootsche' schouwspel veel
bekijks. De 'oorlogscorrespondent' eindigde zijn verslag met: "Ieder
keerde voldaan huiswaarts, de talrijke toeschouwers te voet en in
rijtuigen even goed als de militairen, die blijde waren naar huis terug te
mogen keeren, te eer daar het weder in de laatste dagen hoogst ongunstig
werd".
_____________________________
1) Thans asielzoekerscentrum Crailo.
2) In 1914 bracht mijn vader, Herman de Gooijer, met zijn vaders paard
kanonnen vanuit Naarden naar Utrecht.
3) Tot omstreeks 1900 vervulden rijkeluiszoontjes niet hun militaire
dienstplicht, een vroeg soort weiger-yups. Zij lieten zich vervangen
door een remplaçant.
--------------------------------------------------------------
Afbeeldingen:
Fort Werk IV
Promerskazerne
____________________________
Manoeuvres rondom Naarden in 1885 De Omroeper Okt. 1999

F.J.J. de Gooijer
http://gooijer.netfirms.com/
http://gooijer.nl.jouwpagina.nl/

Voor afbeeldingen en foto's, zie:
http://gooiland.vijftigplusser.nl/

Labels: Gooise geschiedenis